Advocaten verdienen beter in mega-strafzaken! Naar een public defender model in mega-zaken?
Juist in complexe mega-strafzaken kan een public defender’s office voordelig zijn in termen van equality of arms, stroomlijning van het proces en borging van kwaliteit, beschikbaarheid en veiligheid. Wellicht is het ook nog goedkoper.
Een public defender model
Dit jaar was ik te gast op een conferentie van de International Legal Aid Group (ILAG; Home – International Legal Aid Group [1]) in Keulen. Deskundigen van over de hele wereld wisselden ideeën uit over hoe efficiënte en betaalbare rechtsbijstand te organiseren. Ik werd daar getroffen door een erg interessante lezing van het public defender’s office van mijn Braziliaanse collega’s uit Rio de Janeiro Access to Justice for All – Legal Aid for Vulnerable Groups in Rio de Janeiro – Andre de Castro and Cleber Alves.pdf [2]. Het public defender’s office in Brazilië heeft een uniek brede taak om op te komen tegen schendingen van burgerrechten. Het gaat zelfs verder dan enkel zorgdragen voor de verdediging van verdachten.
In Nederland kennen we geen public defender model, waarbij advocaten in loondienst zijn van een bureau ter verdediging van verdachten. Het Nederlands stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand aan verdachten door zelfstandige advocaten werkt prima. Toch kan juist in complexe mega-strafzaken een public defender’s office voordelig zijn in termen van equality of arms, stroomlijning van het proces en borging van kwaliteit, beschikbaarheid en veiligheid. Wellicht is het ook nog goedkoper.
Het public defender’s office naar Amerikaans voorbeeld
De Verenigde Staten kennen weliswaar een geheel ander rechtssysteem, maar het is beslist de moeite waard te bezien hoe de rechtsbijstand aan verdachten in strafzaken er is geregeld. Zowel op het niveau van de afzonderlijke staten (en counties) als op het niveau van het federale recht wordt de rechtsbijstand geregeld door middel van bureaus van publieke verdedigers die een eigen team van advocaten, paralegals, onderzoekers en andere medewerkers in dienst hebben. Voorts kunnen zelfstandige advocaten, mits zij aan kwaliteitseisen voldoen, subsidie krijgen om verdachten bij te staan. Dat laatste lijkt meer op hoe Nederlandse strafadvocaten werken op basis van toevoeging.
Californië bestaat uit 58 counties die allemaal op hun eigen wijze de rechtsbijstand aan verdachten regelen (als ze niet kiezen voor een advocaat op eigen kosten) ( Snapshot of Indigent Defense in California[3] zie figuur 3). Juist in de counties waar geen public defense office bestaat of er weinig geld wordt gebudgetteerd aan rechtsbijstand in strafzaken zitten procentueel de meeste veroordeelden in de gevangenis California: The State of Incarceration | Vera Institute of Justice.[4] Fundamenteel voor een eerlijk strafproces is een evenwichtige budgettering van de verdediging van verdachten, zoals Teeven destijds als oud-crimefighter-OvJ en oud-staatssecretaris verwoordde: “Toen heb ik me toegelegd op de bezuiniging op de advocatuur”.. “Het is een andere manier om hetzelfde effect te bereiken. Als je aan een advocaat niet al te veel tijd geeft om aan een verdachte te besteden, dan wordt het ook niet zo veel, die verdediging.” 17 mei 2017 Onrust en botte bijlen – De Groene Amsterdammer[5]
In Orange County zijn er, net als in veel andere counties, naast het kantoor van publieke verdedigers ook nog ‘The Alternate Defenders’ en ‘ Associate Defenders’ offices in verband met tegenstrijdige belangen die kunnen spelen. About Us | Orange County Public Defender, CA[6]
Het kantoor van publieke verdedigers heeft een hiërarchische structuur met een hoofd-publieke-verdediger die we dan (met goede wil) kunnen vergelijken met een hoofdofficier van justitie, maar dan dus in spiegelbeeld. Daaronder een heel team van medewerkers. Executive Management | Orange County Public Defender, CA.[7] Het federale strafrechtssysteem kent eveneens public defender’s offices, zoals in het centrale district van Californië. Op de website kunnen we zien dat die organisatie qua omvang en professionaliteit lijkt op een parket van het openbaar ministerie. “Today, under Federal Public Defender Cuauhtemoc Ortega, the office has over 230 employees, including approximately 105 attorneys, 26 paralegals, 35 investigators, and more than 66 supporting staff members.” Our Office – FPDCDCA.[8] Stelt u zich eens voor dat het landelijk parket het tegen een bureau van die kracht zou moeten opnemen!
Een groot deel van het budget gesubsidieerde rechtsbijstand voor de verdediging in strafzaken gaat op aan rechtsbijstand aan een kleine groep verdachten
Zeer grote complexe strafzaken passen niet goed binnen ons systeem van gesubsidieerde rechtsbijstand. Anders dan het forfaitaire tarief in strafzaken, waarbij de subsidie is bepaald op een (erg krap) gemiddeld aantal uren (7 uren voor een politierechterzaak en 14 uren voor een meervoudige kamerzaak), worden de extra uren in bewerkelijke grote strafzaken daadwerkelijk per uur uitgekeerd. Bijna 40% van de uitgaven aan rechtsbijstand van verdachten in strafzaken werd uitgekeerd aan de verdediging in een beperkt aantal grote complexe strafzaken. Het ging in 2023 om ruim 39 miljoen euro voor de rechtsbijstand aan een beperkte groep rechtszoekenden van de in totaal ruim 81000 verdachten voor wie de verdediging gesubsidieerd werd door de Raad voor Rechtsbijstand (cijfers Open microdata – raadvoorrechtsbijstand.org[9] Kenniscentrum Raad voor Rechtsbijstand).
Het grootste deel van die extra uren rechtsbijstand wordt uitgekeerd aan advocatenkantoren die in zogenaamde mega-zaken verdachten bijstaan, zeg maar de Marengo’s van onze strafwereld. De strafadvocaten in deze mega-zaken lijken meer te verdienen dan rechters en officieren van justitie (het tarief van € 134,47 per uur ex btw, waar een urennorm van tussen de 1650 en 1850 niet ongebruikelijk is en waarbij een maximum van 2000 uren op jaarbasis geldt). Een rechtvaardiging in het onderscheid in beloning tussen de togadragers zie ik niet.
De rechtspraak begroot voor de komende jaren dik 31 miljoen voor de berechting van Megazaken (begrotingsvoorstel 2025 Raad voor de Rechtspraak, p.18). Hoeveel het OM hiervoor begroot was niet vindbaar.
De kwetsbaarheid van verdedigers in megastrafzaken
Nou worden er veelal topprestaties geleverd door een selecte groep van usual suspects-kantoren die steevast wordt aangevuld en uitgedaagd met en door een ratatouille aan nieuwe pleitbezorgers. Maar laten we eerlijk zijn: De strafadvocatuur in dit soort zaken staat onder druk. Verdachten eisen topprestaties, maar de geëiste resultaten zijn zelden realistisch. Het is aannemelijk dat verdachten soms extra (zwart) geld bieden of garanties op loyaliteit wensen . En verdachten zetten strafadvocaten soms onder zware druk medewerking te verlenen aan strafbare feiten. Tegen de druk van criminele organisaties in handelen kan funest zijn voor de business, de carrière of de gezondheid.
De strafrechtadvocatuur is slechts in naam een vrije markt, waarbij de vragers van rechtsbijstand zelden goed op de hoogte zijn van de werkelijke kwaliteit van de strafadvocaat die zij verkiezen. Uitstraling, achtergrond en een goed verhaal genereren wellicht meer klanten dan een door ketenpartners gewaardeerde inhoudelijk juiste verdedigingsstrategie -en de goede uitvoering ervan. Meegaandheid kan een gevaarlijk 4e aspect zijn op basis waarvan verdachten een advocaat uitkiezen in dit soort zaken.
De stichting ‘bureau publieke verdediging in strafzaken’
Stel nu dat we tegenover het landelijk parket een onafhankelijke stichting van ‘publieke verdedigers’ oprichten waarin strafadvocaten in loondienst gaan werken om als team grote complexe strafzaken te behandelen? Eventueel kan een dergelijk bureau onder leiding van een hoofdstrafadvocaat in grote complexe strafzaken verdedigingslijnen meer dan nu coördineren, zaken goed verdelen of uitdelen aan gespecialiseerde strafkantoren en extra en evenwichtiger budget realiseren (een meer projectmatige begroting van de verdediging in complexe strafzaken), waardoor de opbrengst van de som der delen van verdedigingsstrategieën hoger kan worden.
Niet ter afschaffing van de goed werkende strafrechtadvocatuur, maar ter aanvulling en borging van een kwalitatief hoogwaardig systeem van rechtsbijstand in megastrafzaken. De onafhankelijkheid en partijdigheid blijven zo geborgd, maar de strafadvocaten zijn op die manier wellicht beter in staat tegenmacht te bieden aan het Openbaar Ministerie in mega-zaken en zij zijn bovendien minder kwetsbaar voor ondermijning.
[1] International Legal Aid Group, “Affording Legal Aid”, International Legal Aid Group Conference – Cologne, Germany – 25th -27th June 2025.
[2] A.L. Machada de Castro & C.F. Alves, Access to Justice for All: Legal Aid for Vulnerable Groups in Rio de Janeiro.
[3] Office of the State Public Defender: Indigent Defense Improvement Division, California 2023.
[4] C. Kaiser-Nyman, M. Parris & B. Sixto, California: The State of Incarceration, California 2024.
[5] H. Beunders, ‘Onrust en botte bijlen’, De Groene Amsterdammer 2017/20.
[6] Orange County, California Public Defender: About us.
[7] Orange County, California Public Defender: Excecutive Management.
[8] Federal Public Defender Central District of California, Our Office, Our Office – FPDCDCA, (geraadpleegd op 8 november 2025.
[9] Raad voor Rechtsbijstand, Open Microdata, Open microdata – raadvoorrechtsbijstand.org, (geraadpleegd op 8 november 2025).
